Symbolika roślin w obyczajach świątecznych | www.torun.pl

Symbolika roślin w obyczajach świątecznych

Eko, Miasto
Data publikacji: 11 grudnia 2020
Autor: Magdalena Winiarska
Gałązka świerku przybrana lampkami choinkowymi, w tle widać iluminację świąteczną na ul. Szerokiej

Rośliny, które spotkać możemy na toruńskich skwerach i w parkach bądź hodujemy je w przydomowych ogrodach, mają swoją symbolikę związaną z czasem Świąt Bożego Narodzenia.

Czas świąt Bożego Narodzenia jest okresem spotkań rodzinnych, obfituje też w wiele pięknych tradycji, które z radością odtwarzamy z roku na rok. Nasi przodkowie – tak jak i my dzisiaj – od dawien dawna przystrajali świątecznie swoje mieszkania, ale ważniejsze tu było znaczenie symboliczne dekoracji niż ich walory zdobnicze. Zdobiąc mieszkania, domy zielonymi gałązkami, kładąc siano pod obrus na wigilijnym stole, sięgamy w bardzo odległe czasy. Obecne w tych obyczajach rośliny łączą nas poprzez swoją symbolikę z dawnymi rytuałami naszych słowiańskich przodków.

Zanim w okresie bożonarodzeniowym w domach pojawiła się choinka, tradycyjną ozdobą była podłaźniczka. Obyczaj ten zachował się na wsiach jeszcze do lat 20. XX w., szczególnie w Polsce Południowej: na Śląsku, Podhalu, Pogórzu, ziemi sądeckiej i krakowskiej. Podlaźnik, połaźnik, podłaźniczka, jutka to czubek jodły, świerku lub sosnowa gałąź wieszana pod sufitem jako ozdoba w czasie Bożego Narodzenia, która miała zapewnić domostwu wszystko, co dobre, a pannom - rychłe zamążpójście. Co ciekawe, wysuszony podłaźnik kruszono i dodawano do jedzenia dla zwierząt oraz zakopywano, aby poprawić urodzaj.

Ze Skandynawii i Anglii zawędrował do nas świąteczny zwyczaj wieszania nad drzwiami lub stołem wigilijnym jemioły, zapewniając jego mieszkańcom szczęście i zdrowie.  Podobnie jak świerk, ta roślina nie traci liści na zimę, dlatego przypisywano jej magiczną moc „wiecznego życia”, zwycięstwa nad martwotą zimy, a ponieważ jako półpasożyt niektórych drzew nie zakorzenia się w glebie, to traktowano ją jako coś „nieziemskiego”. W wierzeniach jemioła leczy choroby – szczególnie zranione serca. Współczesna nauka udowodniła, że nie jest to zwykła roślina. Zawarte w niej substancje są skuteczne w obniżaniu ciśnienia krwi, pomagają więc zmniejszyć ryzyko udaru mózgu, jednej z najczęstszych przyczyn zgonów współczesnego człowieka.

Podczas tradycyjnej polskiej wigilii pod obrusem musi być położone siano, czyli zeschnięte pędy traw. Stanowi ono symbol ubóstwa, w jakim narodził się Chrystus w dalekiej Jerozolimie. Kiedyś wróżby na podstawie wyciągniętych słomek miały matrymonialne zabarwienie. Świeża, zielona łodyżka wróżyła szybki ożenek, ciemnożółta – starokawalerstwo (staropanieństwo). Na ziemi sądeckiej i rzeszowskiej „na urodzaj” zaścielano słomą całą podłogę, co miało także ułatwić duszom zmarłych podejście do stołu, aby mogły się posilić pozostawionymi tam dla nich przez noc resztkami wieczerzy.

Choinka jest zdecydowanie najważniejszym symbolem Bożego Narodzenia. Dzisiaj ubieranie choinki jest obowiązkowym punktem przedświątecznych przygotowań i jedną z najpiękniejszych tradycji świątecznych. Zwyczaj ten narodził się w niemieckiej Alzacji i bardzo szybko upowszechnił się w innych krajach. Pierwsze dowody na obecność dekoracyjnych drzewek sięgają XVI wieku. Dopiero w XIX wieku choinka zyskała popularność poza granicami Niemiec. Przez długi czas kościół katolicki nie wyrażał zgody na zastąpienie drzewkiem tradycyjnej szopki. Dopiero pod koniec XIX wieku choinki stawały się coraz bardziej popularne w katolickich domach. Według tradycji choinka była zawsze zdobiona świecami lub kolorowymi światełkami. W ten sposób stała się symbolem światła i nadziei, a także życia. Nic więc dziwnego, że świece i światełka są niemal tak samo istotne, jak samo drzewo. Drzewo od zawsze było symbolem połączenia ziemi z niebem. Od niepamiętnych czasów otaczano je także czcią. Jodła lub świerk to drzewka zimozielone, które opierają się zmienności pogody i zachowują zieloną szatę w zimie. Dlatego od dawna tym iglastym roślinom przypisywano boskie siły życiowe i wierzono, że nic ich nie złamie.

Symbolika ozdób choinkowych, jak i samego drzewka, ma swe korzenie w tradycji ludowej, częściowo wyrosłej też na gruncie biblijnym:
    • Gwiazda Betlejemska, którą umieszczano na szczycie drzewka od ubiegłego wieku, miała pomagać w powrotach do domu z dalekich stron.
    • Oświetlenie choinki broniło dostępu złym mocom, a także miało odwrócić nieżyczliwe spojrzenia ludzi (zły urok). W chrześcijańskiej symbolice religijnej wskazywało natomiast na Chrystusa, który według tych wierzeń miał być światłem dla pogan.
    • Jabłka zawieszane na gałązkach symbolizowały biblijny owoc, którym kuszeni byli Adam i Ewa. Później zastąpiono je małymi rajskimi jabłuszkami.
    • Orzechy, zawijane w sreberka, nieść miały dobrobyt i siłę
    • Słodkości, słodycze symbolizowały radość z narodzenia Bożej Dzieciny.
    • Pierniczki miały zapewniać miłość, przychylność sił nadprzyrodzonych, a także długie i zdrowe życie.
    • Papierowe łańcuchy przypominały o zniewoleniu grzechem, ale np. w okresach rozbiorów miały wymowę politycznych okowów.
    • Dzwonki oznaczają dobre nowiny i radosne wydarzenia.
    • Anioły mają opiekować się domem.    


W ostatnich sześćdziesięciu latach upowszechniła się także gwiazda betlejemska, czyli wilczomlecz nadobny, krzew pochodzący z Meksyku i Gwatemali, który w swoim naturalnym środowisku nie jest aż tak efektowny. To, co ustawiamy na świątecznym stole, jest wynikiem pracy hodowców roślin. Można spotkać się z opinią, że poinsecja to „trujące piękno”, co nie jest w pełni uzasadnione. W krajach pochodzenia uważany jest za roślinę leczniczą. Jak każdy przedstawiciel wilczomleczy wytwarza sok mleczny zawierający dużo lateksu, co dla osób uczulonych rzeczywiście stanowi zagrożenie zmianami skórnymi. Zjedzenie liści może wywołać nieprzyjemną reakcję układu pokarmowego.

Bardzo popularną rośliną podczas Świąt Bożego Narodzenia w krajach anglosaskich jest ostrokrzew, jednak pomalutku pojawia się on również i u nas. To wiecznie zielone drzewko z pojawiającymi się późną jesienią czerwonymi owocami. Kolorystyka ta sprawia, że ostrokrzew świetnie nadaje się do świątecznych dekoracji. Ostre listki są symbolem korony cierniowej. Według starych wierzeń celtyckich, ostrokrzewowi przypisywano moc odstraszania złych duchów i demonów.

Fot. Sławomir Kowalski

Najczęściej czytane aktualności

  • Na zdjęciu kamienice przy Rynku Nowomiejskim w Toruniu
    Biznes, Koronawirus, Miasto
    Toruńscy przedsiębiorcy będą mogli ubiegać się o zwolnienie z podatku od nieruchomości - taką decyzję podjęła Rada Miasta 21 stycznia 2021 r. Ulga obejmie 14 rodzajów działalności gospodarczej ujętych w PKD.
  • Na zdjęciu kamienice na ulicy Warszawskiej w Toruniu podczas zachodu słońca
    Biznes, Koronawirus, Miasto
    21 stycznia 2021 r. Rada Miasta Torunia przyjęła uchwałę w sprawie przesunięcia terminu płatności rat podatku od nieruchomości. Będzie to kolejna forma wsparcia dla przedsiębiorców, którzy utracili przychody na skutek epidemii koronawirusa.
  • Bieżnia w hali Arena Toruń
    Miasto, Sport
    Każdy uczestnik lekkoatletycznych halowych mistrzostw Europy, które odbędą się na początku marca 2021 r. w Toruniu, będzie musiał uzyskać negatywny wynik testu na obecność koronawirusa. Zasada ta będzie obowiązywać nie tylko zawodników, ale również wszystkich organizatorów, trenerów, osób z obsługi czy dziennikarzy.
  • budowa instalacji wodno-kanalizacyjnej
    Inwestycje, Miasto
    Uchwałę w sprawie Wieloletniego planu rozwoju i modernizacji urządzeń wodociągowych i urządzeń kanalizacyjnych Toruńskich Wodociągów Sp. z o.o. na lata 2021- 2025 r. przyjęto jednogłośnie 21 stycznia 2021 r. podczas 26. sesji Rady Miasta Torunia.
  • Na zdjęciu seniorka w czerwonej kurtce idzie chodnikiem
    Miasto
    Toruń będzie realizował program szczepień ochronnych przeciwko grypie dla mieszkańców po 65. roku życia na lata 2021-2025 – tak zadecydowała Rada Miasta 21 stycznia 2021 r.
  • Koronawirus
    Aktor toruńskiego teatru im. Wilama Horzycy Tomasz Mycan zamierza zaszczepić się przeciwko koronawirusowi. Ma nadzieję, że dzięki szczepieniom już wkrótce będzie mógł ponownie występować dla swojej ukochanej toruńskiej publiczności.
  • W latach 2021-2025 kontynuowany będzie program pn. „Toruń olśniewa uśmiechem” - taką uchwałę przyjęli radni miasta Torunia podczas 26. sesji, która odbyła się w dniu 21 stycznia 2021 r.
  • Dzieci i młodzież oraz osoby aktywne zawodowo będą mogły skorzystać z programu „Postawa to podstawa” na lata 2021-2025, który radni przyjęli podczas sesji w dniu 21 stycznia 2021 r.
  • Podczas 26. sesji Rady Miasta Torunia 21 stycznia 2021 r. radni jednogłośnie przyjęli Plan konsultacji społecznych na rok 2021.
  • W czwartek 21 stycznia 2021 roku w Toruniu potwierdzono 114 nowych przypadków zakażenia koronawirusem SARS-CoV-2.
  • Wystawa "Helmut Newton: Lubię silne kobiety" prezentowana w toruńskim Centrum Sztuki Współczesnej zajęła drugie miejsce w plebiscycie portalu Fotopolis.pl w kategorii Wydarzenie Fotograficzne Roku.
  • Osoby z chorobami przewlekłymi będą szczepione przeciwko COVID-19 wcześniej – już w etapie I – taką informację podał podczas konferencji prasowej 20 stycznia 2021 r. szef Kancelarii Prezesa Rady Ministrów minister Michał Dworczyk.
  • 22 stycznia 2021 r. o godz. 6:00 ruszy rejestracja na szczepienia przeciw COVID-19 dla osób, które ukończyły 70 lat.
  • Rząd przeznaczy w tym roku dodatkowe 220 mln zł na psychiatrię dziecięcą w Polsce – zapowiedział premier RP na konferencji prasowej 20 stycznia 2021 r.