Pamięci Zbigniewa Herberta

W Toruniu - mieście nad wodą gładką, jak pamięć lustra, odsłonięto popiersie Zbigniewa Herberta.

- Obiecaliśmy mieszkańcom, że pomnik zostanie odsłonięty na początku wiosny 2026 roku - i słowa dotrzymaliśmy. Dzisiejsza uroczystość ma szczególny charakter: to nie tylko odsłonięcie pomnika, ale także stworzenie nowej, starannie zagospodarowanej przestrzeni pamięci. Powstał wyjątkowy zakątek poświęcony Herbertowi, położony na styku Starego Miasta i Bydgoskiego Przedmieścia - w miejscu nieprzypadkowym. To właśnie tutaj, w pobliżu akademików, bywał poeta, a samo Bydgoskie Przedmieście należało do jego ulubionych części miasta. Miejsce to ma więc zarówno wymiar symboliczny, jak i przestrzenny - mówił prezydent Torunia Paweł Gulewski. - Dzisiejsze wydarzenie to symboliczne otwarcie nowego rozdziału w pielęgnowaniu pamięci o jednym z najwybitniejszych polskich poetów.

Prezydent Gulewski przytoczył słowa Herberta "Miasto stoi nad wodą gładką, jak pamięć lustra", podkreślając rolę Torunia w jego twórczości. Wielokrotnie podkreślano, że poezja Herberta stanowi drogowskaz do życia w zgodzie z własnym sumieniem, odwagą i nonkonformizmem. Przesłanie "Pana Cogito": Fragmenty wiersza "Przesłanie Pana Cogito" ("Idź wyprostowany wśród tych, co na kolanach...") były wielokrotnie recytowane jako manifest moralnego oporu i wezwanie do wierności prawdzie, pięknu i dobru, szczególnie w trudnych czasach.

- „Płynie się zawsze do źródeł – pod prąd. Z prądem płyną śmieci” - te słowa Zbigniew Herbert wypowiedział w 1981 roku w wywiadzie dla podziemnego pisma „Krytyka”. Zawierają one istotę jego postawy: życia w zgodzie z sumieniem, odwagi, nonkonformizmu i walki o wartości - powiedział Przewodniczący Rady Miasta Torunia Łukasz Walkusz. - Pamięć o Herbercie trwa w naszym mieście od lat. Jako radny w 2009 roku miałem zaszczyt zainicjować nadanie nazwy rondu jego imienia - u zbiegu ulic Mickiewicza, Tujakowskiego i alei Niezależnego Zrzeszenia Studentów. Był to hołd dla człowieka, który w czasach kryzysu wartości trwał niezłomnie po stronie zasad. Dzisiejszy pomnik, z którego poeta spogląda w stronę Starego Miasta, powstał dzięki zaangażowaniu wielu osób. Dziękuję prezydentowi Torunia - Pawłowi Gulewskiemu, jego współpracownikom, inicjatorom projektu - w szczególności Marszałkowi Janowi Wyrowińskiemu, a także wszystkim, którzy przyczynili się do jego realizacji. Szczególne słowa uznania kieruję do autora rzeźby - Macieja Jagodzińskiego-Jagenmeera. Jego dzieło przedstawia zamyślonego Herberta, który spogląda na miasto kształtujące jego wrażliwość. Niech duch poety, który przemierzał toruńskie ścieżki, pozostanie z nami na zawsze. Niech to miejsce stanie się przestrzenią inspiracji - szczególnie dla młodego pokolenia.

Popiersie, autorstwa Macieja Jagodzińskiego-Jagenmeera, było gotowe już jesienią 2025 roku i zostało po raz pierwszy zaprezentowane publicznie 29 października 2025 roku, w 101. rocznicę urodzin poety. Pomnik usytuowano u zbiegu ulic Tujakowskiego i Mickiewicza, tworząc nowy, symboliczny punkt na mapie Torunia. Miejsce to jest znaczące, ponieważ znajduje się w pobliżu dawnych studenckich adresów Herberta (ul. Konopnickiej, Bydgoskiej) oraz ronda nazwanego jego imieniem. Brązowe popiersie z delikatną patyną, osadzone na bryle z zielonego granitu ma wpisywać się w przestrzeń Torunia z godnością i spokojem, podobnie jak poezja Herberta.

Herbert studiował prawo w Toruniu w latach 1947-1951. Ten czteroletni okres był dla niego formacyjny, czasem spotkań z wybitnymi naukowcami (m.in. prof. Henrykiem Elzenbergiem) i dojrzewania jego wrażliwości.

Jan Wyrowiński zwrócił uwagę na symboliczną lokalizację popiersia - naprzeciwko dawnego Wojewódzkiego Ośrodka Kształcenia Ideologicznego PZPR (obecnie bank). Podkreślił, że to "zwycięstwo" Herberta nad systemem, który tłumił wolność myśli. Wyrowiński nawiązał także do postaci Lecha Bądkowskiego, Torunianina, którego pogrzeb w 1984 roku był symbolicznym spotkaniem ludzi kultury i opozycji, w tym Zbigniewa Herberta. To powiązanie dwóch postaci, których losy "splotły się po latach", przyczyniło się do dzisiejszego upamiętnienia Herberta.

- Wśród zebranych dzisiaj jest spora grupa osób, które - podobnie jak ja - urodziły się tuż po wojnie, nie znały wolnej Polski i dorastały w rzeczywistości, w której decydujący głos należał do instytucji dawnej, czyli Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej. Dla nas poezja Zbigniew Herbert była czymś niezwykle ważnym - prowadziła, dodawała odwagi i wzmacniała w dążeniu do prostych, uczciwych wartości. Staraliśmy się być odważni; pomagała nam w zmaganiach z systemem, który ograniczał wolność, tłumił energię i odbierał nadzieję. Dzięki tej poezji wszyscy obecni tu dziś – między innymi Rysiu Musielak, Michał Wojtczak, Jerzy Wieczorek, Wiesiu Skrzypczyński, Władek Krypel i wielu innych – zachowaliśmy w sobie nadzieję, której próbowano nas pozbawić. Odnieśliśmy zwycięstwo, a Herbert dożył jego chwili, będąc świadkiem tego triumfu - mówił Przewodniczący Toruńskiego Komitetu Upamiętnienia Zbigniewa Herberta, Jan Wyrowiński. - „Kiedy staniecie w zimowy poranek w Toruniu, wśród starych drzew zobaczycie widok wyłaniający się z mgieł jak sztych zwarty profil murów, baszt i bram domów, kościołów i okien. I wtedy pomyślicie, że jest to naprawdę piękne miasto.” To piękne miasto nie stało się wówczas tym ponurym stalinowskim czasie przystanią dla poety. Dziś jednak możemy powiedzieć, że poeta do niego wraca za sprawą innego artysty rzeźbiarza Macieja Jagodzińskiego-Jagenmeer i już na wieki znajduje w nim przystań.

Przypomniano również, że Herbert był laureatem Nagrody Miast Partnerskich Torunia i Getyngi im. Samuela Bogumiła Lindego (1997) oraz jest patronem toruńskiego konkursu poetyckiego "O Liść Konwalii" odbywającego się od blisko 40 lat.

W uroczystości wzięli udział licznie zgromadzeni goście, w tym przedstawiciele władz wojewódzkich, samorządowych, wojska, środowiska akademickiego, instytucji kultury oraz młodzież.

Wyrażono podziękowania wszystkim osobom i instytucjom zaangażowanym w realizację projektu: władzom miasta, urzędnikom, architektom, komitetowi upamiętnienia oraz artyście Maciejowi Jagodzińskiemu-Jagenmeerowi. Na ręce przedstawicielki Biblioteki Narodowej - Anny Romaniuk - kierowniczki zakładu rękopisów przekazano portretu rzeźbiarskiego Zbigniewa Herberta. Natomiast Przewodniczący Rady Miasta Torunia Łukasz Walkusz wręczył pamiątkowe uchwały inicjatorom powstania pomnika.

Inicjatorami i wykonawcami pomnika byli: Jan Wyrowiński (Przewodniczący Toruńskiego Komitetu Upamiętnienia Zbigniewa Herberta) wraz z profesorem Radosławem Siomą z UMK oraz Krzysztofem Topą, Maciej Jagodziński-Jagenmeer, projektant i wykonawca popiersia, wraz z małżonką, przewodniczący Rady Miasta Torunia Łukasz Walkusz i Radni Miasta Torunia (Rada Miasta przyjęła 12 czerwca 2025 roku uchwałę w sprawie wzniesienia pomnika), Główny Architekt Miasta Torunia Maciej Kuras, który zadbał o projekt budowlany oraz zespół pracowników firmy Invest-Road Tycjan Pniewski z Torunia oraz nadzór inżynierski z Wydziału Inwestycji i Remontów Urzędu Miasta Torunia, który wykonał wszystkie prace w terenie.

Pomnik ma służyć jako muza i natchnienie dla młodego pokolenia, przypominając o przesłaniu Herberta: bycie po stronie wartości, rzetelności, odwagi i skromności, oraz dążenie do doskonałości w "wspaniałym, okrutnym i bezlitosnym" życiu.

Uroczystość uświetniły recytacje poezji Herberta, w tym fragment wiersza o Toruniu oraz krótka "Bajka ruska". Następnie w Książnicy Kopernikańskiej odbył się wykład profesora Radosława Siomy "Poeta i miasta".

Organizatorami uroczystości byli: Prezydent Miasta Torunia Paweł Gulewski, Przewodniczący Rady Miasta Torunia Łukasz Walkusz oraz Przewodniczący Toruńskiego Komitetu Upamiętnienia Zbigniewa Herberta Jan Wyrowiński.