W 80. rocznicę zbrodni komunistycznych popełnionych na bohaterach podziemia niepodległościowego z Pomorza i Kujaw w Toruniu oddano hołd zamordowanym żołnierzom. Pod pamiątkową tablicą przy ul. Piekary złożono kwiaty i uczczono pamięć Władysława Kloca „Żbika”, Władysława Majtyki „Białego” i Stefana Urbana „Huragana”.

Uroczystość odbyła się 13 sierpnia 2026 r., dokładnie 80 lat po egzekucji trzech żołnierzy poakowskiego podziemia niepodległościowego. Wzięli w niej udział przedstawiciele toruńskiego magistratu – Rafał Pietrucień, zastępca prezydenta miasta Torunia, Michał Jakubaszek, wiceprzewodniczący Rady Miasta Torunia oraz radny Zbigniew Fiderewicz. Obecny był także Honorowy Obywatel Miasta Torunia, Jan Wyrowiński. Złożone pod tablicą kwiaty były wyrazem pamięci i hołdu dla zamordowanych.

– Spotykamy się dziś w miejscu szczególnym – pod tablicą upamiętniającą tych, którzy zapłacili najwyższą cenę za wierność Polsce i jej niepodległości. To miejsce jest przestrzenią pamięci i szacunku, ale też miejscem smutku i bólu. Miejscem, które skłania nas do refleksji nad trudną polską historią, nad przyczynami, dla których zło zwycięża czasem nad dobrem, a brat występuje przeciwko bratu – donosi na niego, bezprawnie pozbawia wolności i życia, zabija w imię fałszywych przekonań politycznych – mówił Rafał Pietrucień, zastępca prezydenta Torunia. – Niech dzisiejsze spotkanie będzie wyrazem hołdu dla bestialsko zamordowanych żołnierzy AK, wdzięczności za ich ofiarę i walkę o niepodległość oraz uhonorowaniem wszystkich, którzy mimo represji pozostali do końca wierni ideałom wolnej i suwerennej Polski. Cześć Ich pamięci! – podkreślił.

Zamordowani w toruńskim więzieniu

Władysław Kloc „Żbik”, Władysław Majtyka „Biały” i Stefan Urban „Huragan” byli członkami ponadstuosobowego zgrupowania oddziałów zbrojnych dowodzonych przez Henryka Siwonia „Ruczaja”, żołnierza Armii Krajowej pochodzącego z Małopolski.

Oddziały działały na terenie dzisiejszego województwa kujawsko-pomorskiego, głównie w powiatach toruńskim, brodnickim, grudziądzkim i wąbrzeskim. Sprzeciwiały się narzucanej Polsce władzy komunistycznej poprzez zdobywanie broni, rozbrajanie posterunków MO oraz utrudnianie działalności PPR.

15 lipca 1946 r., w wyniku donosu agentury UB, w Jaworzu koło Książek doszło do obławy. Po krótkiej walce z przeważającymi siłami UB-MO partyzanci zostali zmuszeni do poddania się. Aby zastraszyć lokalną społeczność, w dniach 5–6 sierpnia 1946 r., podczas sesji wyjazdowej w Wąbrzeźnie przed Wojskowym Sądem Rejonowym w Bydgoszczy, zorganizowano pokazowy proces.

Władysław Kloc, Władysław Majtyka i Stefan Urban zostali skazani w trybie doraźnym na karę śmierci. Wyrok wykonano 13 sierpnia 1946 r. o godz. 5.00 w toruńskim więzieniu. Egzekucję przeprowadził 20-letni funkcjonariusz Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Toruniu Roman Sawera. Tego samego dnia ciała zamordowanych potajemnie pogrzebano na Cmentarzu Komunalnym nr 2 jako anonimowych „3 N.N. przez UB” – w grobie nr 1193, obecnie sektor CK2_I, rząd 3, grób 10.

Skazaniu i egzekucji towarzyszyła szeroko zakrojona akcja propagandowa. W prasie i na plakatach rozstrzelanych partyzantów określano mianem „przywódców bandy N.S.Z.”. Rok 1946 był najkrwawszym okresem represji w regionie. Tylko w Więzieniu Karno-Śledczym w Bydgoszczy na mocy wyroków sądów wojskowych zamordowano wówczas 31 żołnierzy poakowskiego podziemia.

Przywrócona pamięć i dobre imię

Prawda o bohaterach mogła powrócić po upadku reżimu komunistycznego. W latach 1991-2021 Sądy Wojewódzkie w Bydgoszczy i Poznaniu uznały wyroki śmierci wydane na Władysława Kloca, Władysława Majtykę i Stefana Urbana za nieważne. Jednoznacznie stwierdzono, że ich walka była związana z szeroko pojętą działalnością na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego.

Toruńska uroczystość wpisuje się w ogólnopolski cykl symbolicznych upamiętnień realizowanych od stycznia 2026 roku przez Instytut Pamięci Narodowej we współpracy z samorządami. Podobne wydarzenia odbyły się wcześniej we współpracy z władzami Włocławka i Inowrocławia.

Opr. materiału historycznego na podstawie informacji Instytutu Pamięci Narodowej
Zdj. UMT 2026, autor: Agnieszka Bielecka, licencja: CC BY NC 4.0