2 października to data szczególna w najnowszej historii Polski - dzień zakończenia walk Powstania Warszawskiego. W biografii Torunianki, legendarnej cichociemnej gen. prof. Elżbiety Zawackiej "Zo", data ta wyznacza moment wyjątkowego uznania za jej bohaterstwo oraz początek kolejnej, niebezpiecznej misji w służbie Rzeczypospolitej.

Podczas 63 dni powstańczego zrywu Elżbieta Zawacka służyła w strukturach Wojskowej Służby Kobiet (WSK) przy Komendzie Głównej Armii Krajowej. Niezłomnie koordynowała pomoc sanitarną, organizowała punkty odbioru łączników i żołnierzy wychodzących ze ścieków kanałowych oraz zabezpieczała zaopatrzenie walczących oddziałów w broń i amunicję.

2 października 1944 roku, w uznaniu wybitnych zasług i niezłomnej postawy w płonącej Warszawie, Dowódca Armii Krajowej gen. dyw. Tadeusz Komorowski "Bór" - na wniosek Marii Wittek - awansował Elżbietę Zawacką do stopnia kapitana.

Dla większości oficerów i żołnierzy kapitulacja oznaczała złożenie broni i niewolę w niemieckich obozach jenieckich. W przypadku "Zo" zapadła jednak inna decyzja. Ze względu na jej unikalne doświadczenie kurierskie i strategiczną rolę w łączności zagranicznej ("Zagroda"), dowództwo wydało jej rozkaz opuszczenia miasta wraz z ludnością cywilną. Już następnego dnia wyszła z ruin stolicy, by natychmiast przystąpić do odtwarzania zniszczonej sieci łączności i kontynuować walkę o wolną Polskę.

Toruń pamięta o swojej Bohaterce

Po latach wojennej konspiracji, a następnie stalinowskich represji i uwięzienia, Elżbieta Zawacka powróciła do rodzinnego Torunia. To tutaj poświęciła się pracy naukowej na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika oraz tytanicznej pracy dokumentacyjnej, tworząc bezcenne archiwum i Fundację "Archiwum Pomorskie Armii Krajowej" (dziś Fundacja Generał Elżbiety Zawackiej).

Zobacz również biogram: Prof. Generał Elżbieta Zawacka

Toruń na wiele sposobów pielęgnuje pamięć o jedynej kobiecie wśród Cichociemnych:

  • Honorowe Obywatelstwo Miasta Torunia: Rada Miasta Torunia nadała Pani Generał najwyższe miejskie wyróżnienie już w 1992 roku, doceniając jej wojenne czyny, niezłomny charakter oraz wkład w rozwój toruńskiej nauki, 
  • nowy most drogowy im. gen. Elżbiety Zawackiej: otwarta w grudniu 2013 roku nowoczesna przeprawa mostowa przez Wisłę - największa powojenna inwestycja infrastrukturalna w mieście,
  • pomnik Pani Generał: przy ulicy Podmurnej, w sąsiedztwie siedziby Fundacji, stanął pomnik przedstawiający "Zo" siedzącą w fotelu przy stoliku,
  • Biblioteka Pedagogiczna im. gen. bryg. prof. Elżbiety Zawackiej w Toruniu: regionalna biblioteka wspierająca proces kształcenia pedagogicznego i doskonalenia nauczycieli, 
  • Pani Generał jest patronką szkół: Szkoły Podstawowej nr 27 w Kaszczorku oraz Zespołu Szkół Ekonomicznych przy ul. Grunwaldzkiej.

Zobacz również: Toruń pamięta o prof. gen. Elżbiecie Zawackiej

Drugi dzień października przypomina nam o odwadze, harcie ducha i skromności kobiety, która całe swoje życie poświęciła Ojczyźnie i rodzinnemu miastu. Cześć Jej pamięci!

Zdj. nominacja generalska, UMT 2026, autor: Małgorzata Litwin, licencja: CC BY NC 4.0