List intencyjny dotyczący wspólnej organizacji obchodów Jubileuszu 800-lecia lokacji Chełmna i Torunia podpisano 17 kwietnia 2026 roku na Rynku w Chełmnie.
List intencyjny dotyczący wspólnej organizacji obchodów Jubileuszu 800-lecia lokacji Chełmna i Torunia stanowi formalną deklarację współpracy pomiędzy jednostkami samorządu terytorialnego, instytucjami kościelnymi oraz środowiskiem naukowym. Dokument określa zarówno historyczne znaczenie samej rocznicy, jak i ramy organizacyjne przyszłych działań. Podpisano go na Rynku w Chełmnie.
- Przygotowania do obchodów 800-lecia są przedsięwzięciem bardzo złożonym. Wymagają szerokiej współpracy i dobrego planowania. Jedną z najważniejszych decyzji - i, można powiedzieć, przejawem dużej mądrości osób, które wyszły z tą inicjatywą - było zaproponowanie wspólnego świętowania przez Toruń i Chełmno. Mówimy tu o tzw. podwójnej lokacji - oba miasta zostały bowiem zorganizowane i ulokowane na podstawie tego samego aktu oraz w oparciu o Prawo chełmińskie, i to w tym samym czasie. Chcemy, aby 800-lecie obu miast, a także znaczenie prawa chełmińskiego - na którym lokowano ponad 200 innych miejscowości - miało rangę ogólnopolską. W związku z tym planujemy zwrócić się do instytucji państwowych o włączenie jubileuszu do oficjalnego kalendarza obchodów w latach 2031-2033 - mówił prezydent Torunia Paweł Gulewski. - Dzisiejsze podpisanie listu intencyjnego to ważny krok - formalnie rozpoczyna ono współpracę i powołuje radę programową obchodów. Od tego momentu przechodzimy do konkretnych działań. Przygotowania trwają już od kilku miesięcy - od lutego prowadzone były rozmowy, ustalano podział kompetencji, zapraszano partnerów, w tym także przedstawicieli diecezji toruńskiej. Dzisiejsze wydarzenie stanowi więc podsumowanie tego etapu i początek intensywnej pracy organizacyjnej. Jeśli chodzi o sam przebieg obchodów, ich szczegółowy kształt dopiero się wyłania. Wiadomo jednak, że będą to wydarzenia różnorodne i rozłożone w czasie. Obejmą zarówno działania wprowadzające do jubileuszu, jak i główne uroczystości. W programie znajdą się inicjatywy kulturalne, historyczne oraz współczesne, a także inwestycje miejskie, które będą specjalnie oznaczane jako związane z 800-leciem. Szczególną uwagę chcemy poświęcić zaangażowaniu młodego pokolenia - dzieci i młodzieży - jako naturalnych nośników pamięci i dziedzictwa. Zależy nam na tym, aby każdy mieszkaniec mógł odnaleźć w tych obchodach coś dla siebie i poczuć, jak wyjątkowa i długa jest historia naszych miast.
- Świętować razem - taki jest nasz pomysł na to wydarzenie. Łączy nas przecież rok 1233 i wspólny akt lokacyjny. Chcemy, by obchody miały różnorodny charakter - od naukowego po biesiadny - tak aby każdy mógł znaleźć coś dla siebie - mówi Burmistrz Miasta Chełmno Mariusz Kędzierski. - Jeden akt lokacyjny, jedno wydarzenie, więc naturalne jest, by świętować wspólnie. Tym bardziej że po prostu lubimy działać razem. Pomysły dopiero się kształtują. Dziś podpisujemy list intencyjny i mamy ogólny zarys działań. Myślimy o części naukowej, o stworzeniu publikacji, która uporządkuje i opisze nasze wspólne dzieje. Planujemy także wydarzenia kulturalne. Marzy mi się również coś bardziej swojskiego - żeby rynek i ulica Grudziądzka wypełniły się długimi stołami, przy których ludzie mogliby wspólnie usiąść, porozmawiać i po prostu pobyć razem. Kiełbasa, bigos - może to proste, ale właśnie takie rzeczy najlepiej budują atmosferę wspólnoty.
- Chciałbym przypomnieć, jak Toruń i Chełmno są ze sobą historycznie związane w kontekście aktu lokacyjnego. To więź sięgająca samych początków. To wręcz rzadkość w historii lokacji miast - dwa ośrodki otrzymały ten sam przywilej lokacyjny, w tym samym czasie i od tych samych wystawców. W związku z tym są to dwa miasta o równym wieku, które wkrótce będą obchodziły swoje 800-lecie - powiedział prof. dr hab. Krzysztof Mikulski. - Jeśli chodzi o pomysł wspólnego świętowania, wydaje się, że nie ma innej możliwości. Skoro przywilej został nadany wspólnie, to i obchody powinny mieć wspólny charakter - to całkowicie naturalne. Jest jednak jeszcze jeden istotny aspekt. Oba miasta otrzymały lokację na nowym prawie - Prawie chełmińskim - opracowanym na podstawie wcześniejszych systemów, takich jak Prawo lubeckie czy Prawo magdeburskie. Było ono jednak znacznie korzystniejsze dla mieszkańców, zapewniając im większy zakres samorządności i niezależności gospodarczej. Dlatego mówimy nie tylko o jubileuszu miast, ale również o 800-leciu Prawa chełmińskiego, które później było szeroko rozpowszechniane. Na jego podstawie lokowano ponad 200 miast - na terenach dzisiejszych Kujaw, Mazowsza, Warmii i Mazur, a także Litwy. Warto też pamiętać, że Toruń i Chełmno należą do najstarszych miast lokowanych nad Wisłą, co dodatkowo podkreśla rangę tego wspólnego dziedzictwa.
Sygnatariuszami listu intencyjnego zostali: Województwo Kujawsko-Pomorskie, reprezentowane przez Marszałka Województwa Piotra Całbeckiego, Diecezja Toruńska, reprezentowana przez Biskupa Józefa Szamockiego, Gmina Miasta Toruń, reprezentowana przez Prezydenta Miasta Torunia Pawła Gulewskiego, Gmina Miasta Chełmno, reprezentowana przez Burmistrza Miasta Chełmno Mariusza Kędzierskiego, Powiat Toruński, reprezentowany przez Starostę Toruńskiego Mirosława Graczyka, Powiat Chełmiński, reprezentowany przez Starostę Chełmińskiego Zdzisława Gamańskiego, Gmina Zławieś Wielka, reprezentowana przez Wójta Gminy Zławieś Wielka Marcina Swaczynę, Gmina Chełmno, reprezentowana przez Wójta Gminy Chełmno Krzysztofa Wypija, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu, reprezentowany przez Rektora Uniwersytetu Mikołaja Kopernika prof. dr hab. Andrzeja Tretyna, Uniwersytet Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy, reprezentowany przez Rektora Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego prof. dr hab. Bernarda Mendlika i Towarzystwo Naukowe w Toruniu, reprezentowane przez prof. dr hab. Andrzeja Radzimińskiego.
W preambule podkreślono wyjątkową rolę lokacji Chełmna i Torunia z 28 grudnia 1232 roku jako wydarzenia o przełomowym znaczeniu dla rozwoju urbanistyki i prawa w Polsce oraz Europie Środkowo-Wschodniej. Szczególną uwagę zwrócono na znaczenie Prawa chełmińskiego, które stało się fundamentem ustrojowym dla wielu miast, wprowadzając nowoczesne jak na swoje czasy rozwiązania w zakresie samorządności i życia społecznego. Wskazano również, że pamięć o tym dziedzictwie stanowi wspólne dobro wymagające ochrony i popularyzacji.
Dokument określa, że obchody jubileuszu będą miały charakter wieloletni i przyjmą formę tzw. triennium w latach 2031-2033. Każdy rok w nim ma odrębny wymiar symboliczny: pierwszy upamiętnia początki osadnictwa w Starym Toruniu, drugi odnosi się do właściwej lokacji miast nad Wisłą, a trzeci zamyka obchody w rocznicę wystawienia przywileju lokacyjnego.
W dalszej części listu wskazano jego sygnatariuszy - są to przedstawiciele władz wojewódzkich, powiatowych i gminnych, reprezentanci Kościoła, a także instytucje naukowe i towarzystwa naukowe. Ich udział podkreśla szeroki, partnerski charakter inicjatywy oraz jej znaczenie zarówno lokalne, jak i ponadregionalne.
List intencyjny zawiera również deklarację wspólnego działania na rzecz przygotowania i przeprowadzenia obchodów oraz zobowiązanie do podejmowania starań, aby nadać im rangę wydarzenia ogólnopolskiego. W tym celu przewidziano powołanie Rady Programowej, która będzie odpowiedzialna za wyznaczanie kierunków działań, koordynację inicjatyw oraz włączanie do współpracy innych podmiotów.
Podkreślono, że współpraca opierać się będzie na zasadach partnerstwa, wzajemnego szacunku i otwartości na nowe inicjatywy. Jednocześnie zaznaczono, że dokument ma charakter deklaratywny - nie tworzy zobowiązań prawnych, lecz stanowi podstawę do dalszych uzgodnień organizacyjnych.
List intencyjny pełni funkcję zarówno symbolicznego aktu współpracy, jak i praktycznego punktu wyjścia do przygotowania szeroko zakrojonych obchodów rocznicowych o znaczeniu historycznym i społecznym.
Lokacja Chełmna i Torunia, dokonana 28 grudnia 1232 roku i potwierdzona w roku następnym, stanowi jedno z najważniejszych wydarzeń w dziejach rozwoju miejskiego na ziemiach dzisiejszej Polski. Był to jeden z pierwszych tak doniosłych aktów lokacyjnych poza Śląskiem, który zapoczątkował nowy etap w organizacji przestrzeni miejskiej, życiu gospodarczym oraz ustroju społecznym w tej części Europy.
Miasta te należą również do najstarszych ośrodków miejskich nad Wisłą, a ich założenie oparto na zasadach prawnych, które wprowadzały nowoczesne - jak na ówczesne czasy - rozwiązania ustrojowe i ekonomiczne. Fundamentem ich funkcjonowania stało się tzw. Prawo chełmińskie, będące rozwinięciem i dostosowaniem prawa magdeburskiego do warunków państwa zakonnego. System ten porządkował relacje społeczne, regulował działalność sądów, handel, rzemiosło oraz organizację władz miejskich, przyczyniając się do dynamicznego rozwoju lokowanych na jego podstawie ośrodków.
Znaczenie prawa chełmińskiego szybko wykroczyło poza ramy dwóch pierwszych miast. Na jego podstawie lokowano w kolejnych stuleciach ponad 200 miast oraz kilka tysięcy osiedli wiejskich. Stało się ono jednym z najważniejszych systemów prawnych obowiązujących na terenach dawnego państwa zakonnego, a następnie także w Prusy Królewskie, Prusy Książęce, jak również w innych regionach Królestwa Polskiego - m.in. na Kujawach i Mazowszu - oraz na obszarach Litwa. Jego trwałość i funkcjonalność sprawiły, że przez długi czas pozostawało podstawą organizacji życia miejskiego w tej części Europy.
Fot. © UMT 2026, autor: Agnieszka Bielecka, licencja: CC BY-NC 4.0
